وجود داشته است . « 1 » خرما يكى از محصولات مدينه بوده كه بخشى از تغذيهء مردم نيز به وسيله آن انجام مىگرفته است ، گرچه اشباع مسلمانان از خرما ، تنها بعد از فتح خيبر بوده است . « 2 » در مدينه آب به وفور به دست مىآمده ، با اين حال امكان كندن چاه و داشتن آب شيرين در همهء نواحى مدينه امكان پذير نبوده است . « 3 » در مجموع بايد گفت مدينه در قياس با مكه از توان اقتصادى درونى برخوردار بوده و از اين زاويه بر مكه امتياز قابل توجهى داشته است . در ميان ساكنان يثرب ، يهوديان توان اقتصادى بيشترى داشته و به دليل داشتن چنين توانى دست به احتكار اجناس و رباخوارى مىزده‌اند . بعلاوه ، در صنعت و بويژه ساختن شمشير ، نيزه و تير توسط يهوديان صورت مىگرفته و اين - با توجه به جنگهاى مداوم - درآمد قابل ملاحظه‌اى براى آنان داشته است . بى توجهى اعراب را به اين قبيل مسائل بايد در روحيهء عربى آنها و توجه به همان اصول باديه نشينى دانست . در واقع اهالى يثرب گرچه تاحدودى شهرنشين بودند اما خصلتهاى عرب باديه‌اى ( كه در آن محيط شايع و گسترده بود ) بر آنان اثر گذاشته بود . جنگهاى پياپى ميان اوس و خزرج نيز حاكى از اين روحيه بوده است . « 4 » نخستين مسلمانان يثرب دربارهء اولين مسلمانان يثرب اختلاف نظرهايى در ميان مورّخان وجود دارد . آمد شد مردم يثرب به مكه ، بايد آنان را از اصلِ رسالتِ رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آگاه كرده باشد ، اما دربارهء اين كه تا قبل از سال دهم بعثت كسى از آنان متمايل به اسلام شده باشد ، كمتر گزارش جدى در دست داريم . روايتى از ابن اسحاق حكايت از آن دارد كه « سويد بن صامت » - كه يكى از مصاديق افراد « كامل » در ميان مردم يثرب شناخته مىشد « 5 » - در يكى از سفرهايى كه براى حج يا عمره به مكه آمده بود ، با رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم برخورد كرد . حضرت وى را به اسلام دعوت نمود او گفت كه نزد وى « مجله لقمان » « 6 » هست و شايد نزد او نيز همانند آن وجود

--> ( 1 ) . با توجه به آيات 99 و 141 سورهء انعام ، مىتوان با برخى از محصولاتى كه براى اعراب حجاز قابل حصول بوده آشنائى يافت . ( 2 ) . فتح البارى ، ج 7 ، ص 495 ، [ عايشه : ما شبعنا حتى فتحت خيبر ] ( 3 ) . دربارهء فروش آب چاه بئر رومه توسط يهوديان ، نك : وفاء الوفاء ، ج 3 ، ص 970 ، و نيز نك : الصحيح من سيرة النبى صلى الله عليه و آله و سلم ، ج 3 ، ص 119 - 113 ؛ استاد بر اين عقيده است كه عثمان بئر رومه را در دوران خلافت خود خريدارى كرده است . ( 4 ) . المفصل ، ج 4 ، ص 141 - 140 ( 5 ) . نك : طبقات الكبرى ، ج 3 ، ص 450 ، 465 ، 498 ، 522 ، 526 ، 531 ، 536 ، 604 ، 613 ؛ افراد كامل صفاتى ويژه داشتند كه يكى از آنها توان خواندن و نوشتن بود . ( 6 ) . مجله به معناى « صحيفه » و « حكمت » آمده است . در گزارش بلاذرى ( انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 238 ) به جاى « مجله » « حكمت » آمده است .